Nukte.kz > Slider > Maqala mazmunı

Kredïttiñ 16 kesiri

Dünïe esigin endi aşqan säbïden bastap «törimnen körim jaqın» dep otıratın ata-äjelerimizge deyin esepke alğanda, ärbir üşinşi qazaqstandıq kredït uyığında. Jaqsı, «oybwy, jaman» delik, endi onıñ qanday kesirleri bar eken? Sanayıq! «Pervoe kredïtnoe byuro» JŞS mälimetter bazasınıñ 2014 jıldıñ 28 şildesindegi statïstïkası boyınşa, Qazaqstanda 6 334 203 biregey nesïe alwşı tirkelgen, olardıñ 70 000-nan astamı ğana – zañdı tulğa, al 6 263 588-i – jeke tulğa. Mälimetter bazasında tirkelgen nesïe kelisimşarttarınıñ sanı – 22 620 075.

1. Kredït alw densawlıqqa zïyan. AQŞ ğalımdarı kredïttik qarızğa batwdıñ küyzelis pen torığwğa äkep soğatının däleldedi. Amerïka zerttewşileri kredïttik probleması joq zamandastarına qarağanda, nesïesi bar jastardıñ gïpertonïya men psïxïkalıq qïındıqtarğa köbirek şaldığatının, köp qarızı bar adamdardıñ ïnswl’t alwğa beyimdiligi 15%-ğa artıq bolatının anıqtağan.

2. Kredït alw – qarızğa batw. Jıl ötken sayın kredït alwdıñ jolı tım jeñildep baradı. Qolma-qol payızsız qarızğa batw üşin tabıs twralı anıqtama da suramaytın boldı. Qolında tölqujatı bar kez kelgen adam turmıstıq nesïeni oñdı-soldı ala alatın jağday orın alıp otır. Aqırında adamnıñ tabısı alğan kredïtterin jabwğa jetpeydi de, ömirlik borışqa batadı. 2014 jıldıñ qañtarında ğana eldegi banktik jüyede ötew merzimi ötken kredïtterdiñ soması 588 mïllïard (!) teñgege artıp şığa kelgen. Jalpı 5,4 trïllïon teñgeniñ kredïtiniñ waqıtı ötip ketken.

3. Kredït alw – özara aldasw. Durıstap, män berip eseptese, ärbir kredïttiñ qaytarw tölemaqısı sol somanıñ özine teñ. Osını bile tura, kredït alwşı «mağan mına nesïege alınğan turmıstıq buyım arzanğa tüsti» dep özin-özi aldaydı. Bankter bolsa, naqtı qaytarılatın payızdıñ tolıq kölemin (tïimdilik koéffïcïent) jasıradı, kredïtten bolatın şın qawipterdi öz müddeleri üşin aytpaydı. Aldaswdıñ aqırı moral’dıq, materïaldıq zardap şegwlerge jalğasatının ömirden körip jürmiz.

4. Kredït alw – basıñdı bäygege tigw. 2 jıl burın Dünïejüzilik Bank Qazaqstandı «jumıs jasamaytın» kredïtter kölemi boyınşa älemdik reytïngtiñ №1 ornına şığarğan. Taratılğan ärbir üşinşi kredït waqıtında qaytpaydı. Bul – jay statïstïka. Al osı qaytarılğan-qaytarılmağan kredïtterdiñ tuñğïığında bası bäygege tigilgen mïllïondağan tağdır tur. Otbası buzılğan, swïcïd jasağan, jumıstan ketken, twıstarımen qarım-qatınasın üzgen, kredïtin qaytarw üşin qılmıs jasağan, tipti, dene müşelerin sawdağa salğan talay-talay qayğılı oqïğalar. Bul qayğılı oqïğalardıñ kredïtpen baylanıstırılıp tirkelmeytini tüsinikti.

5. Kredït alw – bankterge basıbaylı «tutqınğa berilw». Kredït alğanğa deyingi jalğan ümitter nesïe kelisimşartına qol qoyğan sätten külparşası şığadı. Kredït alwşı psïxologïyası sonday, köp rette qarızdıñ aqırı twralı oylana bermeydi. Ol kezde näpaqasınan jırıp ay sayın bankke aqşa berip turıp, ne üşin tölep jatqanın oylanwğa murşası bolmay qaladı. Ol äli payızdıq qarızınan qutılğan joq, kredïtke alğan mülki sınıq, komp’yuteri jumıs jasamaydı, soğıp alğan köligi jöndewde, özi jumıstan şığıp ketken t.b. bolwı mümkin. Bul – bankterge tutqın bolwdıñ bası ğana.

6. Kredïtti kredïtpen jabw – sordıñ zorı. Ortaq bazanıñ qalıptaspawı, jalğan qujattar, bank işindegi jemqorlıq nemese är türli «tanıstıqtar» Qazaqstan jağdayında bir adamnıñ basında birneşe bankten alğan kredïttiñ bolw jağdayın twındatıp otır. Kredïttik qarızben eseptesw adamğa oñay aqşa sïyaqtı bolıp körinedi de, adam öziniñ, otbasınıñ basına tüsip turğan qawip bultın şın bağalay almay qaladı. Kredïtiñdi kredïtpen qayta qarjılandırw (refïnansïrovanïe) – özi onsız da az emes payızdıq qarızıñdı tağı da arttırw, tïisinşe, sorğa batw.

7. Kredït alw – «tüyequsqa» aynalw. Özine qawip töngende basın qumğa tığa qoyatın tüyequs twralı añız sizge tanıs bolar. Ömirde kezdesken irili-usaqtı problemaların kredïtpen şeşkisi keletinderdiñ de jağdayı däl osınday. Alayda budan tönip turğan qawip joyılıp ketpeydi, kerisinşe, ol odan sayın kürdelene tüsedi. Jağdayğa şınayı qarayıqşı, özimizdi kredïtpen «baqıttı» ömir sürip jatırmız dep basımızdı «qumğa tığw» – jetistik te, şeberlik te emes. Aqırı bir sätte qumnan bastı şığarwğa twra keletini anıq. Bankter bergen mïllïondarın qanday jağdaymen bolsın sığıp alwğa, «tüyequstı» soyıp jewge äzir.

8. Kredït alw – dïagnoz. Kädimgi sırqat. Asa qaterli jäne keybir jağdayda tım juqpalı. «Körşim alğanda, men ala almaymın ba?» deytin jalğan namıs pen «oñay» körinetin aqşağa boy üyretw. Kredïtti räsimdewdiñ jıldamdığı men jeñildigi, tipti, bankke barmay, karta arqılı qarızğa batw sxemaları arqılı az-azdan kredït alıp üyrengen tutınwşı biraz waqıttan keyin öziniñ kiris-şığısın eseptey almay, bankke tolığımen ékonomïkalıq täweldi bolatın jağdayğa jetedi. Kez kelgen jağdayda, tipti, ol kerek bolmağan kezde de, esine tüsetin «kredït alw» twralı vïrwstı oy ömirdi şınayı bağalaw mümkindigin joyadı.

9. Kredït alw – jalğan erkindik. Aqşanı (qaysıbir materïaldıq jağdaylardı şeşwde) erkindiktiñ ékvïvalenti dep qarastırsaq, qarızğa alınğan kredït esirtkiniñ jalğan läzzat sezimin beretini sïyaqtı jalğan éyforïyağa tüsiredi. Bank jeke tulğanıñ tölem qabilettiligin körip, «al, al, ala tüs» degende, sol tutınwşınıñ qamına jumıs jasap jatır dep oylaysız ba? Älbette, joq. Kerisinşe, ïneniñ uşına adamdar özderi top-tobımen suranıp barıp jatır. Jılına 730% üsteme aqımen beriletin kredïtterdi estimediñiz be? Sizge aytpadı ma? Bul – «mïkrokredïtter» degen atpen jarnamalanıp jatqan nesïelerdiñ naq özi.

10. Kredït alw – öz erkiñmen qawipke qadam basw. Kredït alğan jan özine, otbasına, ata-anasına, balasına, twıs-twğanına jumsay alatın qarjısınan qısıp, bankke ay sayın keşiktirmey, bir tïının kemitpey töleydi de otıradı, töleydi de otıradı. Kädimgi qamıt. Iqtïmal qawipter jağdayında (qaza, mügedektik, jumıstan bosap qalw, apat t.b.) da jekelegen jeñildikter bolmasa, negizinen, barlıq jawapkerşilik pen täwekel kredït alwşınıñ moynında. Tölem merzimi jaqın qalğan sätten bastap, bank qızmetkerleriniñ üyge, jumısqa xabarlasıp maza alwı bastaladı. Merzimi keşige tüsse, jaqındarıñızğa, äriptesteriñizge, jumıs ornına banktiñ qawipsizdik qızmetinen xabarlasıp eskerte bastaydı. Is nasırğa şapsa, sotqa jetse, qarjılıq şottarıñız jabılwı, şetelge saparlawğa tıyım salınwı, äri qaray mal-mülkiñiz tärkilenwi mümkin. Osınday mï aşıtar tirlik sizge qajet pe?

11. Kredït alw – qoğamdıq qawip. Biz osı kredïtterden qarapayım turğındar ğana zardap şegip jatqanday köremiz. Bankter de waqıtında qaytarılmağan nesïelermen bas qayğı. Bir ğana mısal jetip jatır: «BTA banktiñ» ötew merzimi 90 künnen artıq keşiktirilgen kredïtteri – 2 trïllïon 73 mïllïard teñge nemese barlıq taratqan nesïeleriniñ 87%-ı (!).

12. «Kredït alw – aqımaq äreket». Bul – bizdiñ söz emes, marketolog, iskerlik kitaptardıñ avtorı (USA) Sét Godïnniñ pikiri. «Sen almay-aq qoysa da bolatın kredïtti qarızğa alwıñmen öz ömiriñdi qïındatatın aqımaq äreket jasaysıñ». Sebebi kredït oylanwğa da erik bermeydi. Äri qaray qalay qadam baswğa bolatının da oylawğa, oylanwğa bolmaydı. «Bäri osılay jasap jatır». «Älem osığan qurılğan». «Birewler basqaşa aytsa, olarğa senbe de, tıñdama». Äne!

13. Kredït alw – qısımda jürw. Kredïti bar adamnıñ küni qurısın. Ol ünemi qarjılıq qısımda jüredi. Siz unasa da, unamasa da, kredïtti ötew üşin jumıs ornıñızdan ayırılmawğa tırısasız. Qarapayım da kürdeli tizbekti bilesiz ğoy, jumıstan ketseñ, ne boladı? Mülikti tartıp alsa şe? Kol- lektorlar tobı jumıs ornına kelse şe? Is sotta qaralsa şe? Endi siz jumıs ornıñızdı awıstırw twralı şeşimdi de öziñiz qabılday almaysız. Alğan kredïtiñiz bïlik etedi. Psïxologïyalıq qısım twralı söz aytpay-aq qoyalıq. Kredïtke jolamağanda, bäri basqaşa bolwı mümkin edi.

14. Kredït alw – zulımdıq şeñberine kirw. Qïın bolsa da, aqïqattı moyındaw kerek. Qasïetti Quran Kärimde: «Alla sawdanı xalal, ösimdi xaram etti» («Baqara», 275-ayat), – delingen. Jaratwşı Alla jaratılğannıñ jayın, oğan neniñ jaqsı, neniñ zïyan ekenin jaqsı biledi. Endeşe adam balasına ösimqorlıqqa negizdelgen kredïtte kümänsiz zïyan, qawip jäne kesir bar.

15. Kredït alw – şınayı qarım-qatınastardı joğaltw. Bul baptıñ eki jağı bar. Birinşisi – jalpı adamdarmen bolğan qarım-qatınastağı şınayılıq. Kredïti bar adam «nesïem sebepti toyıña bara almadım, sağan kömektese almadım» dep aytpaydı ğoy. Sosın jalğandıqqa qurılğan sıltawlar izdey bastaydı. Osılayşa, bul şınayılıqtan ajırap qalamız. Ekinşiden, jeñil kredït alwdıñ mümkindikteri ömirge şınayı qaraw qağïdaların büldiredi.

16. Kredït alw – bağanı qımbattatwğa üles qosw. Qazaqstanğa ïpoteka kelmey turğandağı (2000 jıldarğa deyin) jäne kelgennen keyingi (2000 jıldardan beri) jıljımaytın mülik bağası qalay östi? Är türli faktor aytıladı, alayda munda däl osı payızdıq ïpotekalardıñ qomaqtı kesirin eşkim joqqa şığara almaydı. Sol sïyaqtı, kredïtke baylanğan käsiporın şığaratın önimniñ bağasında da, lïzïngke alınğan qoğamdıq avtobwstardıñ jolaqısında da kredïtke tölenetin üles bar, salınıp jatqan üy, alınıp jatqan kölik, turmıstıq texnïka, azıq-tülik, janar-jağarmay bağasınıñ 15-20%-ı, tipti, odan da köp böligi sol kredïtterdi jabwğa jumsalıp jatır.

Qorıtındı ornına. Kredït almañız, alıp qoysañız, täwbe etip, kiris-şığısıñızdı jedel esepke alıp, tezirek qutılwğa asığıñız, endi jolamañız jäne jaqındarıñızdı da, kesiri tïmes üşin, kredïtten awlaq bolwğa ündeñiz. Aldağı waqıtta «kredïtke jolamaw joldarı» töñireginde atalğan taqırıpqa qayta oralamız.

Jürgen ANIQULI,

Qasym.kz

Bölisw: 

Pikir 0

Mindetti*