Nukte.kz > Slider > ماقالا مازمۇنى

قوناەۆ قانداي تۇلعا؟

قوناەۆ

بۇگiن – حالقىمىزدىڭ ۇلى پەرزەنتتەرiنiڭ بiرi دiنمۇحامەد احمەتۇلى قوناەۆتىڭ تۋعان كۇنi. اتاۋلى كۇنگە وراي قوناەۆ تۋرالى ايتىلعان وي-پىكىرلەر توپتاماسىن وقىرمان نازارىنا ۇسىنامىز.

مەن ءبىر جاقسى ادامدارمەن جەكجات بولعان ەكەنمىن. ولاي دەيتىنىم, ديماشتىڭ تۋىسقاندارىنىڭ ءبارى ەڭبەك ەتەدى, ءوز كۇنىن وزدەرى كورەدى. شەتىنەن ەڭبەككور, ديماشقا بىرەۋى دە سالماق سالمايدى. ءبىزدىڭ قازاقتىڭ جامان ادەتى — بىرەۋى اكىم بولسا, «ساعان باق قوندى, ەندى ءبىزدى باعاسىڭ», — دەپ موينىنا وتىرىپ الادى. ال, مەنىڭ قۇدالارىمدا ونداي ادەت جوق. جاقسى ادامدارمەن تۋىسقان بولدىم دەگەنىم وسى. ديماش, بۇيىرسا, ءيىسى قازاققا ورتاق ۇل بولعالى تۇر, ءتىل-كوزدەن ساقتاسىن».

مۇحتار اۋەزوۆ, 1956 جىل

«جۇرتتىڭ ىشىنە پىشاق اينالمايدى, قوناەۆتىڭ ىشىندە ەرتتەۋلى ات اينالىپ جۇرە بەرەدى».

ىبىراي جاقاەۆ, ء«ومىر جولى» كىتابىنان

«مەن بۇگىن زور تۇلعامەن قاۋىشتىم, ول تەرەڭ ساياساتكەر, حالىقتار دانالىعىن تولىق مەڭگەرگەن ادام. ول كسرو-نىڭ سيرەك كەزدەسەتىن تۇلعاسى».

دۋايت ەيزەنحاۋەر, اقش-تىڭ 34 – پرەزيدەنتى, 1960 جىل

«دىنمۇحامەد — ناعىز دوس دەگەن ءسوز!»

شاكەن ايمانوۆ, كينورەجيسسەر

«سونشا ءمارت ادامنىڭ سەن ءبىر جاقتان جولاۋشىلاپ كەلگەندە بالاشا قولىڭا قارايتىنىنا قايران قالامىن. سونداعى كۇتەتىنى تاس شاقپاق (زاجيگالكا). اكەلسەڭ — ات مىنگىزگەندەي قۋانادى, اكەلمەسەڭ — «مەن سەنىڭ ساراڭ ەكەندىگىندى ەندى ءبىلدىم» دەپ, قاسقايىپ قاراپ وتىرادى. ۇلى ادامنىڭ ءبىز بىلمەيتىن قۇپييا جاراتىلىسى بار شىعار».

ەسكەندىر تىنىشباەۆ, كينووپەراتور

«جاراتۋشى و باستان-اق ءبىزدىڭ اۋلەتىمىزدىڭ بار باقىتىن, بار بايلىعىن, بار ءبىلىم-پاراساتىن, بار بيلىك-مانسابىن, ءتىپتى سۇلۋ دا ءتىپ-تىك, بويدى دا جيناپ-تەرىپ ديمەكەڭە بەرگەن. سوعان شۇكىر دەيمىز!»

اسقار قوناەۆ, اكادەميك

«حالىقگىڭ باعى قىدىر قونعان پەرزەنتىنە بەرىلەدى. ەلۋ جىدداي سول باق ديمەكەڭدە بولدى. وبالى نە كەرەك, بارىن ەلگە توكتى. كوسەگەمىز كوگەرىپ, كورپەمىز ۇلعايدى. ونىڭ قايىرىمن ۇرپاق بويىنا سىڭىرسەك, ديمەكەڭە دەگەن ىقىلاسىمىز سول».

شافيق ءىزباسۇلى, ارداگەر, اتىراۋ وبلىسى

«تىلەنديەۆتىڭ كۇيلەرىن, قالداياقوۆتىڭ اندەرىن تىڭداپ, ماقاتاەۆ جىرلارىن, اۋەزوۆ پەن ەسەنبەرلين شىعارمالارىن وقىعاندا, تولەگەنوۆانىڭ, باعلانوۆانىڭ, رىمباەۆانىڭ ۇندەرىن ەستىگەندە, كەزىندە جيەنقۇلوۆانىڭ, سوسىن تالپاقوۆانىڭ, ايۋحانوۆتىڭ بيلەرىن كورگەندە مەن دىنمۇحامەد قوناەۆتى ەرىكسىز كوز الدىما ەلەستەتەمىن. قانشاما تالانتقا دەم بەرىپ, قانشاما دارىنعا قورعان بولدى. ونەردى ءسۇيۋ از, ونى باعالاي ءبىلۋ — باتىرلىق. ماعان ديمەكەڭ سونداي جان كورىنەدى».

ورالحان ءجۇمادىلوۆ, ۇستاز,
شىعىس قازاقستان وبلىسى

«ديمەكەڭنىڭ تۋعان ناعىشىسى — جەتىسۋ گۋبكومىن باسقارعان شىمبولاتوۆ, حالىققا ادال قىزمەت ىستەگەن ادام. سوعان قاراماستان 1937 جىلى «حالىق جاۋى» قاتارىندا قارا تىزىمگە ىلىگىپ, وپات بولعان. ديماش احمەتۇلى وسى ناعاشىسىنىڭ ءتالىم-تاربيەسىن العان. كۇشتىمەن كۇش تالاستىرمادى. قازاق ءۇشىن, قازاقستاندا تۇراتىن حالىق ءۇشىن وتە نازىك ءارى ورامدى ساياسات جۇرگىزدى. جانە ونى جۇزەگە اسىرا ءبىلدى. بۇل – كەمەڭگەرلىك. ءبىز كىمنەن, نەنى ۇيرەنۋ كەرەك دەگەندە, ەڭ الدىمەن وسى ءبىر قاراپايىم, جانى ىزگىلىككە تولى تۇلعانى ەسكە الامىز».

قۇدايبەرگەن ورىمبەتوۆ,

«قازاقستان » ۇجىمدىق كووپەراتيۆىنىڭ اكىمى, الماتى وبلىسى

«ونەگە الار اعاڭ بولعانى قانداي باقىت. 1947 جىلدان بەرى ديماش اعانى بىلەمىن. ءدۇلدۇل ەكەن. شابىسىنان جاڭىلىسپايتىن تۇلپار دەرسىز. شىركىن, وسى كىسىنىڭ بار بولمىسىن, تابيعاتىن اشىپ جازار كۇن بولسا, سونى زەردەلەپ وقىر ۇرپاق بولسا عوي!».

امزە سەڭكىبايتەگى, سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرى

«مەن دىنمۇحامەت قوناەۆ اتانىڭ «اقيقاتتان اتتاۋعا بولمايدى» دەپ اتالاتىن كىتابىن وقىپ شىعىپ, مىناعان كوز جەتكىزدىم. ول كىسى شىنايى سەزىمنىڭ, ادال ماحاباتتىڭ سيمۆولى. قوزى مەنەن بايانعا, تولەگەن مەن جىبەككە اڭىزعا اۋىز اشا بەرگەنشە, پاكتىكتى, نازىكتىكتى, تازالىقتى, ىڭكارلىكتى وسى زامان ادامدارىنىڭ بويىنان ىزدەسەك تابىلادى ەكەن. زۋھراعا دەگەن مولدىرلىك, ەلۋ جىل التى اي ەكى كۇنگە جالعاسقان ادەمى سىيلاستىق كىمگە دە بولسا ونەگە. دەمەك, دىنمۇحامەد اتامىزدىڭ رۋحى جان دۇنيەسىنىڭ تازالىعىمەن دە بيىك».

ءلاززات ءسۇيىنوۆا, ماڭعىستاۋ وبلىسى

«شىنىن ايتايىن, قوناەۆقا تەڭ كەلەتىن ادامدى كورمەدىم. وعان تەڭىزدەي سۇيكىمدىلىك, جارقىراعان دانالىق, تاڭقالارلىق سانا, شالقىعان قايىرىمدىلىك, كوڭىلدى بولمىس ءتان ەدى».

گەنناديي تولماچەۆ, جازۋشى, 1997 جىل

«ول كىسىنىڭ ات تىزگىنىن تارتىپ مىنگەن ازاماتتان بىلمەيتىنى كەمدە-كەم ەدى. ءوسىپ كەلە جاتقان جاستارعا ايرىقشا نازار اۋداراتىن. سۇرايتىن. ءبىلىپ, تانيتىن. سوعان, سوسىن سىرتىنان قامقور بولا جۇرەتىن. مەن ونى ءوز باسىمنان بىلەمىن. سوعىستان كەيىن ءبىر كورگەن مەنى اراعا بىرنەشە جىل سالىپ تانىعاندا جانە ءوسۋ جولىمدى ىزگى كوڭىلمەن ايتقاندا قايران قالماسقا, ءدان ريزا بولماسقا بولمادى».

ءورازالى قوزىباەۆ سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى, قوستاناي قالاسى

«مەيىرىم-شۋاعى مول, پەيىلى كەڭ حالىقگىڭ پەرزەنتى بولۋدان اسقان باقىت جوق. سول حالىق — قازاق حالقى. ەلىنىڭ وتكەنىن ۇمىتپاي, كەلەشەگى ءۇشىن قالتقىسىز ەڭبەك ەتكەن پەرزەنتى بار حالىق تا باقىتتى. سول پەرزەنت – دىنمۇحامەد قوناەۆ. بىزدە ەكى ۇقساستىق بار ەكەن. ءبىرى — قاراپايىمدىلىقتارىڭىز قالاي اۋماسا; جاسىل جەلەككە ورانعان الماتى ءبىزدىڭ كاشميرمەن ەگىزدىڭ سىڭارىنداي ما دەپ قالدىم. عاجاپ!».

دجاۆاحارلال نەرۋ

«قوناەۆ — ۇلتتىڭ ارى مەن نامىسى! قوناەۆ — ۇلتتىڭ رۋحى مەن يمانى! قوناەۆ — قازاقتىڭ قاناعات مەكتەبى, ادالدىقتىڭ ولشەمى»

تەمىرشە سارىبايۇلى, اقىن

«كورنەكتى ادامدار ءوز ەلىنىڭ نە باعىنا, نە سورىنا تۋادى» دەگەن ەسكى ماقال بار. ديماش احمەتۇلى بولسا تۋعان ەلىنىڭ باعىنا تۋعان ادام جانە ءبىزدىڭ ارقايسىمىز ءۇشىن ايرىقشا ىستىق. اسىرەسە ول ءومىرى قاۋىپ پەن قاتەردە جۇرگەن ادامدارعا تىپتەن الابوتەن جاقىن سيياقتى. ونىڭ باستى قاسيەتتەرى ادامسۇيگىشتىگىندە, ادىلەتتىلىگىندە, بيىك ادامگەرشىلىگىندە, ناقتىلىعىندا, ءىستى تەرەڭ بىلۋىندە. ونى وزگەلەردەن ەرەكشەلەندىرىپ تۇراتىن قاسيەت عاجايىپ دانالىعى بولسا كەرەك. ول ءوز ءىسى ارقىلى حالقىنىڭ شىنايى سۇيىسپەنشىلىگىنە يە بولدى, ونىڭ اتى ءوزىن شەكسىز قۇرمەتتەيتىن ۇرپاقتارىنىڭ جادىندا ماڭگى قالدى».

ءىليياس ەسەنبەرلين, جازۋشى

«1993 جىلدىڭ 22 تامىزىندا ءبىر ءداۋىر كوشكەندەي بولىپ, دۇنيەدەن دىنمۇحامەد احمەتۇلى قوناەۆ ءوتتى. حالىقتىڭ ديمەكەڭە بەرگەن باعاسى — ول كىسىنىڭ ءمايىتىن كەڭسايعا اپارا جاتقان كۇللى جولعا گۇل شاشۋى ەدى».

قۋانىش سۇلتانوۆ

 

ءبولىسۋ: 

پىكىر 1

مىندەتتى*

  1. : اسسالاۋماگاليكۋم وكىرمان كاۋىم اكيكاتان اتاۋگا بولمايدى دەگەن كيتابى بار \بيليك جايلى باسكارۋ جازىلگان