Nukte.kz > Qoğam > Maqala mazmunı

Ït jılı qanday jıl? Ït jılı qanday adamdar dünïege kelgen?

 

ït

Tabaldarıqtan engeli turğan 2018 — Ït jılı. Qazaq ïtti jeti qazınanıñ birine jatqızadı. Tawıq jılınan keyin törge ozatın ït jılın  jaylı jıldardıñ qatarına kirgizgen. Tarqatıñqırap aytayıq.

Meşin men tawıqtıñ awırlığın ït jeñildetedi

Qazaq uğımında meşin, tawıq jıldarı awır jıldar bolıp esepteledi. Bul jıldarı qawip-qater, joqşılıq, tabïğï apattar jïi boladı. Al bul ekewinen keyin kelgen ït jılı osı awırtpalıqtar jeñildeydi degen tüsinik bar. Tarïxqa qarap otırsañız bul tüsiniktiñ rastığına köz jetkizesiz.  1920-1922 jıldar aralığında Keñes odağında alapat aştıq orın aldı. Azamat soğısınan keyin jäne qatarınan eki jıl qıs qarsız, jaz jawınsız boldı. Qattı qurğaqşılıqtıñ saldarı aşarşılıqqa alıp keldi.  1921 jıldıñ küzine qaray bükil el boyınşa 20 mïllïonnan astam adam aştıqqa uşıradı. Aşarşılıq qazaq dalasın da aynalıp ötken joq. Qızıldardıñ eldi talap-tonawınan Oñtüstik oblıstarda bolğan aşarşılıqtan 1,5 mïllïonğa jwıq qazaq öldi degen mälimet bar. Aşarşılıq eldiñ batısı men soltüstik oblıstarın da jayladı. Ït jılınan, yağnï 1922 jıldan bastap osı awırtpalıq jeñildedi. Osıdan 1928-29 jıldarğa deyingi aralıqta Qazaqstanda tınıştıq ornap, jaylı jıldar bastaldı.

Tağı da sol meşin men tawıqqa twra kelgen 1932-33 jıldarı Qazaqstanda tağı aşarşılıq boldı. 1928 jıldıñ küzinde iri baylardıñ mal-mülkin tärkilewdiñ aqırı, otırıqşılandırw, awıl şarwaşılığın kollektïvtendirw sïyaqtı solaqay sayasatqa ulastı. Osı zobalañ jıldarı 3 mïllïonğa jwıq adam qırıldı. Köptegen qazaqtar şetelge bosıp ketti. 1933- ït jılınan bastap el basına tüsken awırtpalıqtıñ beti beri qaraptı. Kelesi ït jılı 1946 jılğa twra keldi. Osı jıldan bastap 4 jılğa sozılğan Ulı otan soğısınıñ awırtpalıqtarı jeñildep, soğıstıñ saldarınan awır küzeliske uşırağan ékonomïka qalpına kele bastadı. Meşin men tawıqqa twra kelgen 1968-69 jıldarı da qurğaqşılıq boldı.  Jağday 1970-ït jılınan bastap qalıpqa tüse bastaptı. Budan keyin kelgen 1982, 1994, 2006 jılar da el üşin jaylı jıldar bolıp esepteldi.

Bïzneske beyim keledi

Juldızşılardıñ joramalına qarağanda, ït jılı twğandar ädildikti janı süyedi, öziniñ quqığı üşin küreswge bar küşin sarp etedi. Onı baylıq köp qızıqtıra bermeydi. Biraq qarjı qattı qajet bolıp bara jatsa, onı jerden qazsa da tabadı. Basqalarğa min tağıp, sın aytwğa beyim. Jasına jas qosıla kele ol minezi birtindep basıladı. Bul jılı dünïege kelgenderdiñ arasında muğalimder men bïznesmender köptep kezdesedi.

Osıdan 5 ğasır burın belgili emşi ğalım Öteyboydaq Tilewqabılulı öziniñ «Şïpagerlik bayan» kitabında ït jılın «aytaq» dep atap, bul jılı twğandardı:

-Ösekşi, şimirikpes sazbet, arsıldağan soyqanşıl, kökbet, şarnawıl, şaldawır, şañqıldap elge, qañqıldap üyge maza bermeytin, dos-duşpanın dolılığı ustasa ayırmaytın, ayamaytın, dolılığı ustamasa jaydarı, äybat äzil, ädemi qaljıñı bar, äytkenmen, şımbayına tïse keşirw oyına kirip şıqpay betten alatın, awzınan aq aytaq şığıp, kök aytaq kirip oynaq salatın bolğıştığı erekşe köz körgilik. Biraq qastandığı az, dostandığı köp, sırın bilmegender de, bilgender de oñay-ospaq süykene almaytın, batırıp jibergenderden öş almay qoymağış, ala almasa ölgende oyında ketkiş, qasïetin bilip, ardaqtağandarğa aqpeyil, sonıñ jolında mürdem ketwge äzirşilder awdandamaq,-dep swrettepti

Ït öziniñ ïesine adal qızmet etetin xaywan. Ol sonımen birge öte saq. Alayda «ïtterge» tän bir kemşilik-olar özgelermen til tabısa bermeydi. Sebebi ït jılğılar öziniñ oyın jaqsı jetkize almaydı. Sondıqtan da olar sırt közge qırsıq, tik minezdi bolıp körinedi. Ït jılı twğandar tınıştıqtı jaqsı köredi. Olar özgelerge kömekteswge äzir turadı, biraq satqındıqtı, özin aldap ketkenderdi keşirmeydi.

Juldızşılar ït jılında qol qwsırıp qarap otırmay, eñbek etkender üşin qarjılıq turğıdan tabıstı boladı deydi.  Sonday-aq qarızıñız bolsa, Jaña jılğa deyin qutılıp jäne keler jılı qarız almawğa keñes beredi.

Menmin deytin mıqtılar köp

Ït jılı älemge äygili tulğalar:  Maykl Djekson, Sofï Loren, Brïdjït Bardo, Jaka-Ïva Kwsto, Stïven Kïng, Wïnston Çerçïll’, Layza Mïnellï, Sïl’vestr Stalon, Gï de Mopassan, Vïktor Gyugo, Aleksandra Dyum, Érnest Xemïngwéy, Sokrat, Yurïy Gagarïn dünïege kelgen.

Qazaqtıñ batır qızdarı Mänşük Mämetova, Xïwaz Dospanova, Keñes odağınıñ Batırları Talğat Bïgeldïnov, Toğanbay Qawınbaev, kümis kömey änşiler Roza Bağlanova, Nurjamal Üsenbaeva,  aqın-jazwşılar Safwan Şaymerdenov, Sırbay Mäwlenov, Äzilxan Nurşayıqov, Ospanxan Äwbäkirov, Qalawbek Tursınqulov, Ersin Qoybağarulı, Qasımxan Begmanov, Ğalım Jaylıbay, tanımal mädenïettanwşı Äwezxan Qodar, qazaqtıñ tuñğış ğarışkeri Toqtar Äwbäkirov, tarïxşı Mämbet Qoygeldïev, éks-mäjilismender Wälïxan Bïşimbaev, Şalatay Mırzaxmetov, Mäjilis depwtatı Zağïpa Balïeva, éks-prem’er Serik Axmetov, éks-mïnïstrler Serik Baymağanbetov, Nurlan Qapbarov, vïce-prem’er Erbolat Dosaev, senator Älimjan Qurtaev ït jılı twğan.

Qazaqtıñ atın älemge tanıtqan sportşılar Mäwlen Mamırov pen Genadïy Golovkïn, erekşe dawıstağı änşi Dïmaş Qudaybergenov te ït jılı dünïege kelgen eken.

«Ït basına irkit tögilgen»

Jüyrik tazı – jeti qazınağa jatadı. Tazı ejelden qazaqtıñ tamağın asırawğa da qolğabıs qılıp, añ alwğa birge şığıp, adamnıñ ajıramas serigi bolğan.

Degenmen ïtke qatıstı jaman ırımdar, tüsinikter de bar. Ïttiñ asqa, onıñ işinde aq tağamdarğa awız tïgizgenin qazaq jaman ırımğa jorığan. Sondıqtan kïiz üyge ït kirip ketpes üşin esiktiñ awzına «ergenek» dep atalatın jiñişke ağaştan jasalğan zattı qoyğan. Qazaqta «esikten ergenek ketse, ïtten uyat ketedi» degen söz osıdan şıqqan. Osığan uqsas «qazannan qaqpaq ketse, ïtten uyat ketedi» degen mätel de bar.  Qazaq uğımında jaña soyılğan maldıñ etine  adamnan burın ït ïiskep nemese awız tïip qoysa,  et «xaram boldı» dep eseptelgen. Ïttiñ qısqa-qısqa, üzip-üzip ulwı jaqsılıq nışanı. Al onıñ mezgilsiz waqıtta qasqırşa uzaq ulwı, qıñsılawı jamandıqtıñ belgisi dep jorılğan. «Ït ulısa ölim-jitim boladı,  elge baqıtsızdıq keledi, ït sïyaqtı ulıp qalamız» dep qabıldanğan. Munday kezde «qara basıña körinsin» dep, ulığış ïtti urıp, awıldan qwğan. Qazaqta: «Ït kökke qarap ürse, sol üydiñ ïesine «körinedi», üy ïesi öledi» degen uğım bar. Keyde munday jağdayda ïtti öltirip, jerge kömip, üstine jeti kisi qara tas tastap bastırıp, tükirip, «päle-jala öz basıñmen ketsin» degen. Näwbat jıldarı bas sawğalap üdere keşken zamandarda qazaq ïtke de şama-şarqına qaray jük artqan. El basına kün twğanda, amalı qalmağan nemese taqır kedeylikten ayanıştı xalge dwşar bolwdı «ïtke qos artqanday» degen beyneli sözben swrettegen. Al «ït basına irkit tögilgen» degen söz kerisinşe, tınıştıqtı, molşılıqtı bildiredi.

Baqıtjan ÄBDIRAŞULI,

«Reytïng» gazeti, jeltoqsan, 2017 j 

Bölisw: 

Pikir 4

Mindetti*
  1. : Meniñ oyımşa Ït
  2. kp: Pa
  3. kp: Ït kandaï
  4. ol ote jaxsı dos: Ït adamnın dosı Men onı jaxsı koremın