Nukte.kz > قوعام > ماقالا مازمۇنى

يت جىلى قانداي جىل؟ يت جىلى قانداي ادامدار دۇنيەگە كەلگەن؟

 

يت

تابالدارىقتان ەنگەلى تۇرعان 2018 — يت جىلى. قازاق ءيتتى جەتى قازىنانىڭ بىرىنە جاتقىزادى. تاۋىق جىلىنان كەيىن تورگە وزاتىن يت جىلىن  جايلى جىلداردىڭ قاتارىنا كىرگىزگەن. تارقاتىڭقىراپ ايتايىق.

مەشىن مەن تاۋىقتىڭ اۋىرلىعىن يت جەڭىلدەتەدى

قازاق ۇعىمىندا مەشىن, تاۋىق جىلدارى اۋىر جىلدار بولىپ ەسەپتەلەدى. بۇل جىلدارى قاۋىپ-قاتەر, جوقشىلىق, تابيعي اپاتتار ءجيى بولادى. ال بۇل ەكەۋىنەن كەيىن كەلگەن يت جىلى وسى اۋىرتپالىقتار جەڭىلدەيدى دەگەن تۇسىنىك بار. تاريحقا قاراپ وتىرساڭىز بۇل تۇسىنىكتىڭ راستىعىنا كوز جەتكىزەسىز.  1920-1922 جىلدار ارالىعىندا كەڭەس وداعىندا الاپات اشتىق ورىن الدى. ازامات سوعىسىنان كەيىن جانە قاتارىنان ەكى جىل قىس قارسىز, جاز جاۋىنسىز بولدى. قاتتى قۇرعاقشىلىقتىڭ سالدارى اشارشىلىققا الىپ كەلدى.  1921 جىلدىڭ كۇزىنە قاراي بۇكىل ەل بويىنشا 20 ميلليوننان استام ادام اشتىققا ۇشىرادى. اشارشىلىق قازاق دالاسىن دا اينالىپ وتكەن جوق. قىزىلداردىڭ ەلدى تالاپ-توناۋىنان وڭتۇستىك وبلىستاردا بولعان اشارشىلىقتان 1,5 ميلليونعا جۋىق قازاق ءولدى دەگەن مالىمەت بار. اشارشىلىق ەلدىڭ باتىسى مەن سولتۇستىك وبلىستارىن دا جايلادى. يت جىلىنان, ياعني 1922 جىلدان باستاپ وسى اۋىرتپالىق جەڭىلدەدى. وسىدان 1928-29 جىلدارعا دەيىنگى ارالىقتا قازاقستاندا تىنىشتىق ورناپ, جايلى جىلدار باستالدى.

تاعى دا سول مەشىن مەن تاۋىققا تۋرا كەلگەن 1932-33 جىلدارى قازاقستاندا تاعى اشارشىلىق بولدى. 1928 جىلدىڭ كۇزىندە ءىرى بايلاردىڭ مال-مۇلكىن تاركىلەۋدىڭ اقىرى, وتىرىقشىلاندىرۋ, اۋىل شارۋاشىلىعىن كوللەكتيۆتەندىرۋ سيياقتى سولاقاي ساياساتقا ۇلاستى. وسى زوبالاڭ جىلدارى 3 ميلليونعا جۋىق ادام قىرىلدى. كوپتەگەن قازاقتار شەتەلگە بوسىپ كەتتى. 1933- يت جىلىنان باستاپ ەل باسىنا تۇسكەن اۋىرتپالىقتىڭ بەتى بەرى قاراپتى. كەلەسى يت جىلى 1946 جىلعا تۋرا كەلدى. وسى جىلدان باستاپ 4 جىلعا سوزىلعان ۇلى وتان سوعىسىنىڭ اۋىرتپالىقتارى جەڭىلدەپ, سوعىستىڭ سالدارىنان اۋىر كۇزەلىسكە ۇشىراعان ەكونوميكا قالپىنا كەلە باستادى. مەشىن مەن تاۋىققا تۋرا كەلگەن 1968-69 جىلدارى دا قۇرعاقشىلىق بولدى.  جاعداي 1970-يت جىلىنان باستاپ قالىپقا تۇسە باستاپتى. بۇدان كەيىن كەلگەن 1982, 1994, 2006 جىلار دا ەل ءۇشىن جايلى جىلدار بولىپ ەسەپتەلدى.

بيزنەسكە بەيىم كەلەدى

جۇلدىزشىلاردىڭ جورامالىنا قاراعاندا, يت جىلى تۋعاندار ادىلدىكتى جانى سۇيەدى, ءوزىنىڭ قۇقىعى ءۇشىن كۇرەسۋگە بار كۇشىن سارپ ەتەدى. ونى بايلىق كوپ قىزىقتىرا بەرمەيدى. بىراق قارجى قاتتى قاجەت بولىپ بارا جاتسا, ونى جەردەن قازسا دا تابادى. باسقالارعا ءمىن تاعىپ, سىن ايتۋعا بەيىم. جاسىنا جاس قوسىلا كەلە ول مىنەزى بىرتىندەپ باسىلادى. بۇل جىلى دۇنيەگە كەلگەندەردىڭ اراسىندا مۇعالىمدەر مەن بيزنەسمەندەر كوپتەپ كەزدەسەدى.

وسىدان 5 عاسىر بۇرىن بەلگىلى ەمشى عالىم وتەيبويداق تىلەۋقابىلۇلى ءوزىنىڭ «شيپاگەرلىك بايان» كىتابىندا يت جىلىن «ايتاق» دەپ اتاپ, بۇل جىلى تۋعانداردى:

-وسەكشى, شىمىرىكپەس سازبەت, ارسىلداعان سويقانشىل, كوكبەت, شارناۋىل, شالداۋىر, شاڭقىلداپ ەلگە, قاڭقىلداپ ۇيگە مازا بەرمەيتىن, دوس-دۇشپانىن دولىلىعى ۇستاسا ايىرمايتىن, ايامايتىن, دولىلىعى ۇستاماسا جايدارى, ءايبات ءازىل, ادەمى قالجىڭى بار, ايتكەنمەن, شىمبايىنا تيسە كەشىرۋ ويىنا كىرىپ شىقپاي بەتتەن الاتىن, اۋزىنان اق ايتاق شىعىپ, كوك ايتاق كىرىپ ويناق سالاتىن بولعىشتىعى ەرەكشە كوز كورگىلىك. بىراق قاستاندىعى از, دوستاندىعى كوپ, سىرىن بىلمەگەندەر دە, بىلگەندەر دە وڭاي-وسپاق سۇيكەنە المايتىن, باتىرىپ جىبەرگەندەردەن ءوش الماي قويماعىش, الا الماسا ولگەندە ويىندا كەتكىش, قاسيەتىن ءبىلىپ, ارداقتاعاندارعا اقپەيىل, سونىڭ جولىندا مۇردەم كەتۋگە ازىرشىلدەر اۋدانداماق,-دەپ سۋرەتتەپتى

يت ءوزىنىڭ يەسىنە ادال قىزمەت ەتەتىن حايۋان. ول سونىمەن بىرگە وتە ساق. الايدا «يتتەرگە» ءتان ءبىر كەمشىلىك-ولار وزگەلەرمەن ءتىل تابىسا بەرمەيدى. سەبەبى يت جىلعىلار ءوزىنىڭ ويىن جاقسى جەتكىزە المايدى. سوندىقتان دا ولار سىرت كوزگە قىرسىق, تىك مىنەزدى بولىپ كورىنەدى. يت جىلى تۋعاندار تىنىشتىقتى جاقسى كورەدى. ولار وزگەلەرگە كومەكتەسۋگە ءازىر تۇرادى, بىراق ساتقىندىقتى, ءوزىن الداپ كەتكەندەردى كەشىرمەيدى.

جۇلدىزشىلار يت جىلىندا قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرماي, ەڭبەك ەتكەندەر ءۇشىن قارجىلىق تۇرعىدان تابىستى بولادى دەيدى.  سونداي-اق قارىزىڭىز بولسا, جاڭا جىلعا دەيىن قۇتىلىپ جانە كەلەر جىلى قارىز الماۋعا كەڭەس بەرەدى.

مەنمىن دەيتىن مىقتىلار كوپ

يت جىلى الەمگە ايگىلى تۇلعالار:  مايكل دجەكسون, سوفي لورەن, بريدجيت باردو, جاكا-يۆا كۋستو, ستيۆەن كينگ, ۋينستون چەرچيلل, لايزا مينەللي, سيلۆەستر ستالون, گي دە موپاسسان, ۆيكتور گيۋگو, الەكساندرا ديۋم, ەرنەست حەمينگۋەي, سوكرات, يۋريي گاگارين دۇنيەگە كەلگەن.

قازاقتىڭ باتىر قىزدارى مانشۇك مامەتوۆا, حيۋاز دوسپانوۆا, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرلارى تالعات بيگەلدينوۆ, توعانباي قاۋىنباەۆ, كۇمىس كومەي انشىلەر روزا باعلانوۆا, نۇرجامال ۇسەنباەۆا,  اقىن-جازۋشىلار سافۋان شايمەردەنوۆ, سىرباي ماۋلەنوۆ, ءازىلحان نۇرشايىقوۆ, وسپانحان اۋباكىروۆ, قالاۋبەك تۇرسىنقۇلوۆ, ەرسىن قويباعارۇلى, قاسىمحان بەگمانوۆ, عالىم جايلىباي, تانىمال مادەنيەتتانۋشى اۋەزحان قودار, قازاقتىڭ تۇڭعىش عارىشكەرى توقتار اۋباكىروۆ, تاريحشى مامبەت قويگەلديەۆ, ەكس-ماجىلىسمەندەر ءۋاليحان بيشىمباەۆ, شالاتاي مىرزاحمەتوۆ, ءماجىلىس دەپۋتاتى زاعيپا باليەۆا, ەكس-پرەمەر سەرىك احمەتوۆ, ەكس-مينيسترلەر سەرىك بايماعانبەتوۆ, نۇرلان قاپباروۆ, ۆيتسە-پرەمەر ەربولات دوساەۆ, سەناتور ءالىمجان قۇرتاەۆ يت جىلى تۋعان.

قازاقتىڭ اتىن الەمگە تانىتقان سپورتشىلار ماۋلەن مامىروۆ پەن گەناديي گولوۆكين, ەرەكشە داۋىستاعى ءانشى ديماش قۇدايبەرگەنوۆ تە يت جىلى دۇنيەگە كەلگەن ەكەن.

«يت باسىنا ىركىت توگىلگەن»

جۇيرىك تازى – جەتى قازىناعا جاتادى. تازى ەجەلدەن قازاقتىڭ تاماعىن اسىراۋعا دا قولعابىس قىلىپ, اڭ الۋعا بىرگە شىعىپ, ادامنىڭ اجىراماس سەرىگى بولعان.

دەگەنمەن يتكە قاتىستى جامان ىرىمدار, تۇسىنىكتەر دە بار. ءيتتىڭ اسقا, ونىڭ ىشىندە اق تاعامدارعا اۋىز تيگىزگەنىن قازاق جامان ىرىمعا جورىعان. سوندىقتان كيىز ۇيگە يت كىرىپ كەتپەس ءۇشىن ەسىكتىڭ اۋزىنا «ەرگەنەك» دەپ اتالاتىن جىڭىشكە اعاشتان جاسالعان زاتتى قويعان. قازاقتا «ەسىكتەن ەرگەنەك كەتسە, يتتەن ۇيات كەتەدى» دەگەن ءسوز وسىدان شىققان. وسىعان ۇقساس «قازاننان قاقپاق كەتسە, يتتەن ۇيات كەتەدى» دەگەن ماتەل دە بار.  قازاق ۇعىمىندا جاڭا سويىلعان مالدىڭ ەتىنە  ادامنان بۇرىن يت يىسكەپ نەمەسە اۋىز ءتيىپ قويسا,  ەت «حارام بولدى» دەپ ەسەپتەلگەن. ءيتتىڭ قىسقا-قىسقا, ءۇزىپ-ءۇزىپ ۇلۋى جاقسىلىق نىشانى. ال ونىڭ مەزگىلسىز ۋاقىتتا قاسقىرشا ۇزاق ۇلۋى, قىڭسىلاۋى جاماندىقتىڭ بەلگىسى دەپ جورىلعان. «يت ۇلىسا ءولىم-ءجىتىم بولادى,  ەلگە باقىتسىزدىق كەلەدى, يت سيياقتى ۇلىپ قالامىز» دەپ قابىلدانعان. مۇنداي كەزدە «قارا باسىڭا كورىنسىن» دەپ, ۇلىعىش ءيتتى ۇرىپ, اۋىلدان قۋعان. قازاقتا: «يت كوككە قاراپ ۇرسە, سول ءۇيدىڭ يەسىنە «كورىنەدى», ءۇي يەسى ولەدى» دەگەن ۇعىم بار. كەيدە مۇنداي جاعدايدا ءيتتى ءولتىرىپ, جەرگە كومىپ, ۇستىنە جەتى كىسى قارا تاس تاستاپ باستىرىپ, تۇكىرىپ, «پالە-جالا ءوز باسىڭمەن كەتسىن» دەگەن. ءناۋبات جىلدارى باس ساۋعالاپ ۇدەرە كەشكەن زامانداردا قازاق يتكە دە شاما-شارقىنا قاراي جۇك ارتقان. ەل باسىنا كۇن تۋعاندا, امالى قالماعان نەمەسە تاقىر كەدەيلىكتەن ايانىشتى حالگە دۋشار بولۋدى «يتكە قوس ارتقانداي» دەگەن بەينەلى سوزبەن سۋرەتتەگەن. ال «يت باسىنا ىركىت توگىلگەن» دەگەن ءسوز كەرىسىنشە, تىنىشتىقتى, مولشىلىقتى بىلدىرەدى.

باقىتجان ابدىراشۇلى,

«رەيتينگ» گازەتى, جەلتوقسان, 2017 ج 

ءبولىسۋ: 

پىكىر 4

مىندەتتى*
  1. : مەنىڭ ويىمشا يت
  2. كپ: پا
  3. كپ: يت كانداي
  4. ول وتە جاحسى دوس: يت ادامنىن دوسى مەن ونى جاحسى كورەمىن