Nukte.kz > Slider > Maqala mazmunı

Eki tejewiş: nemquraylılıq pen «toqıldaq»

Qoğamnıñ quqıq  buzwşılıqqa tözbewin qalıptastırw damığan el  bolmaqqa bekingen kez kelgen  memlekettiñ añsarı  bolsa kerek. Äsirese,  postkeñestik elderinde, sonıñ işinde Resey,  Qazaqstan, Belarws’   sïyaqtı  memleketterde quqıqtıq salawattı qoğam   qalıptastırw öte-möte  mañızdı  bolıp tur. Qazaqstanda  memleket buqaranıñ quqıqtıq sawatınıñ aşılğanın qanşa qalağanımen, bizdi tejeytin biraz  faktor bar.

nemquraylılıq

KSRO kezinde  işki ister organdarınıñ  el  işinde   «köz-qulaqtarı»  bolğan.  Ötken ğasırdıñ  basındağı töñkeris pen aq-qızıldıñ  teketiresi kezinde osı «köz-qulaqtar»  öz qojayındarına türli aqparattardı  jetkizip otırdı. Keyin bul täsil  işki ister organdarında qoldanıldı. Sottalğandardıñ arasında işki ister  organdarına  aqpar berip otıratın  adamdar bolğan.  Ädette,  sottalğandar  olardı «toqıldaq»  deytin. Orısşası «stwkaç». Bir qarasañız qılmıs äleminiñdegi nemese  işki ister  organdarındağı  köpke tanıs uğım ğana  sïyaqtı  bolıp körinedi.

Alayda,  postkeñestiñ   qoğamda  «stwkaç» uğımı  türme awmağınan şığıp ketti.  Şaması,  öz däwirinde memlekettiñ zorlıq-zombılığınan  äbden  zärezap bolğandıqtan şığar, buqara memlekettik organdarğa xat-xabar aytatındardı  jaqtıra qoymaytın. Onıñ üstine  qoğamdıq menşiktiñ ïesi xalıq emes edi. Mal fermasınan  süt pen  jem-şöp, qurılıs alañınan cement urlağan birewdi  körse  jurt  olardı ayıptamaytın. Öytkeni,  urlanğan  zat  memlekettiki, jeke adamdiki emes. Memleket   mülki degeniñ is jüzinde naqtı kimdiki ekeni  belgisiz  dünïe edi. Odan bölek  memleket tarapınan  ozbırlıq  körmegen otbası  qoğamda neken-sayaq  bolatın. Al, sottalğandar, äsirese sayasï ayıppen sottalğandar  buqara üşin küresker  tärizdi  bolıp körinetin.  Demek,  memleketpen, sonıñ işinde işki ister  organdarımen tize qosa jumıs istew  xalıqtıñ köñilinen şıqpaytın. Türmedegi «stwkaç»  uğımınıñ  qoğamnıñ qaltarıs-bultarısına enip ketwiniñ sırı osında jatır.

Eñ ökiniştisi,  osı «ponyatïemen» ömir sürw Qazaqstan täwelsizdik alğannan bergi  26 jıl işinde bizdiñ sanamızdan öşpey  kele jatır.  Söytip,  quqıq  buzwşılıqqa  tözbeytin  dağdı qalıptastırwğa kedergisin jasap-aq bağwda. Qazir  ilwde birew  bolmasa köp adam  qoğamdağı usaq-tüyek quqıq  buzwşılıqqa män bermeydi. Körse de, körmegen sıñay tanıtadı. Tïisti organdarmen   baylanısta  jumıs istewge onşa   quştar emes. Öytkeni, işki ister  jäne  özge de quqıq  qorğaw organdarımen  birlese  jumıs istewdi qoğam  köp jağdayda «stwkaçtıq» dep bağalaydı. Äri  kwäger  bolwdıñ da sansız azabı bar ekenin biledi.

Artıq dünïemen bas awırtqandı qup köre qoymaydı. Sonıñ saldarınan köşege qoqıs laqtırğan adamğa, dörekilik tanıtqandarğa,  qoğamdıq tärtipti  buzatındarğa xalıq köp jağdayda «qoysañşı» demeydi. Avtobwsta  bïlet bermeytin  kondwktorğa da,  bïlet almaytın jolawşığa da läm-mïm deytin eşkim joq.  Türli täsilmen  para  suraytın jol polïcïyası qızmetkerin de  tïisti orındarğa aytatındar sïrek. Al is jüzinde qoğamnıñ kez kelgen quqıq buzwşılıqqa  tabandı türde qarsılıq tanıtqanı jön edi.  Ewropa men  özge de damığan elderde  qoğamdıq tärtiptiñ buzılğanı jöninde  tïisti organdarğa xabarlasw «toqıldaqtıq»   bolıp sanalmaydı. Kerisinşe,  külli turğındardıñ  ïgiligi üşin jasalıp jatqan häm azamattıq borış bolıp esepteledi. Memleketke järdem berwdiñ bir türi bolıp sanalatını tağı bar. Bizge de osınday memleketşil tüsinikti qalıptastırw kerek. Öytkeni,  qazaqtıñ tarïxındağı zulmat jıldarğa  Qazaq memleketi  kinäli emes. Demek osını sezine bilmegimiz kerek. «Stwkaç»  uğımınan arılıp,   qoğamdıq belsendi  bolğan durıs.

Mäselen, 2015 jılı Reseydiñ Tatarstan Respwblïkasında «Xalıqtıq  ïnspektor»  attı  joba  jasaldı. Täjirïbe   retinde  jasalğan joba ayasında 8 ay işinde 16,4  şağım  tüsipti. Söytip,  byudjetke 15 mln 200 mıñnan astam rwbl’  tüsken. Turğındar kölik jürgizwşileriniñ jol erejesin buzğan sätterin foto-vïdeoğa tüsirip,  smartfondar arqılı  arnayı orındarğa  jiberip otırğan. Onda  maşïnanı kölik toqtawğa bolmaytın jerge qaldırw,  jedel järdem  nemese ört söndirw qızmeti  sïyaqtı arnayı  qızmet kölikterine  jol bermew, avtobwsqa arnalğan jolaqtarğa şığıp alw tärizdi köptegen  tärtip buzwşılıqtarğa tatarstandıqtar narazılıq tanıtqan.

Bizdiñ  payımdawımızşa,   munday  jüye bizge de qajet. Mäselen, Astanada ornatılğan «Sergek»  kameraları iske qosılğan soñ  jol erejesin buzatındar azayğanday köringen. Eger är köliktegi  regïstratorda jazılğan vïdeolar  tïisti organdarğa tüsip otırsa, tärtip buzw  tipten azayar edi.  Tipti,  munday täsildi  qoğamdıq tärtiptiñ özge  bağıttarında da  qoldanwğa  boladı. Zañ boyınşa köşeni lastağandarğa   salınatın ayıppul bar. Biraq, barlıq köşeni  baqılap  otırwğa  memlekettiñ  mümkindigi joq. Demek, osındayda xalıqıtñ kömegi  qajet. «Stwkaç» bolwdan saqtanıp,  munday   ïgi isterden qaşw orınsız  bolar edi. Keñestik kezeñnen, däwirden kele jatqan uğım Qazaqstanda  quqıqtıq salawattı  qoğam qurwğa kedergisin jasap otır.

Ekinşiden,  qazaq qoğamı tım nemquraylı.  Basına is tüsken adamğa järdem jasawğa asıqqannan göri  beynetaspağa tüsirip alwdı nemese  ayqay-şwğa müldem  aralaspawdı qup köretinder basım. Bärine nemquraylı qaraydı. Tek   öz  bası bälege qalmasa boldı. Özgesinde şarwa joq. Mısalı,  mına  vïdeo birneşe  jıl  burın tüsirilgen. Bloggerler älewmettik  täjirïbe jasağan. Nätïjesinde köpşiliktiñ quqıq buzwşılıqqa nemquraylı qaraytını  bayqalğan.

Bälkim sodan da şığar  jemqorlıq derekteri azaymay tur. Qoğamda türli normalar men  erejeler  jïi buzılıp jatadı. «Köp asqandar» tım köp,  «bir tosqan»  bolwı tïis xalıq ünsiz. Tek mass-medïa men älewmettik  jeliler şwıldasıp jatadı, biraq odan nätïje  bola qoyarı neğaybıl. Öytkeni, nemquraylılıq   bïlik jaqta da bar. Mısalı,  bir ğana  Maqsat Üsenov degen azamattıñ isin  alayıq. Birneşe märte buzaqılıq jasadı,  kölik apatına  uşırap, adam ölimine sebep  boldı. Biraq,  layıqtı jaza alğan joq. Bostandıqta jür. Onıñ sottalmawı tïisti organdardıñ nemquraylılığı häm sıbaylastıq bolwı bek mümkin.  Demek, memlekettik bïliktiñ qulağında otırğandardıñ aqılğa qonımsız  şeşimderi  qoğamnıñ nemquraylılığın  örşitip otır.  Al,  budan utatındar tek  sıbaylastar ğana.  Olardıñ zañ buzğanına  buqara nazar awdarmaydı,  eşkim tïisti organdarğa xabarlamaydı. Arnawlı  organdar da  qoğamdıq  rezonans  twdırğan oqïğalardı  nemquraylı tergep-tekseredi. Nätïje  xalıqtıñ  köñilinen şıqpaydı. Söytip,  tuyıq şeñber qalıptasıp alğan.  Budan keyin   Qazaqstan qoğamında quqıq  buzwşılıqqa tözbestikti  qalıptastırwdıñ qanday qïın jumıs ekenin   añğara berwge  boladı. Quqıqtıq  turğıda salawattı  qoğam qalıptastırwğa kedergi keltirip otırğan eñ bastı eki sebep  osında.

Ardageldi SAYaSÏ

Bölisw: 

Pikir 0

Mindetti*