Nukte.kz > Slider > ماقالا مازمۇنى

ەكى تەجەۋىش: نەمقۇرايلىلىق پەن «توقىلداق»

قوعامنىڭ قۇقىق  بۇزۋشىلىققا توزبەۋىن قالىپتاستىرۋ دامىعان ەل  بولماققا بەكىنگەن كەز كەلگەن  مەملەكەتتىڭ اڭسارى  بولسا كەرەك. اسىرەسە,  پوستكەڭەستىك ەلدەرىندە, سونىڭ ىشىندە رەسەي,  قازاقستان, بەلارۋس   سيياقتى  مەملەكەتتەردە قۇقىقتىق سالاۋاتتى قوعام   قالىپتاستىرۋ وتە-موتە  ماڭىزدى  بولىپ تۇر. قازاقستاندا  مەملەكەت بۇقارانىڭ قۇقىقتىق ساۋاتىنىڭ اشىلعانىن قانشا قالاعانىمەن, ءبىزدى تەجەيتىن ءبىراز  فاكتور بار.

نەمقۇرايلىلىق

كسرو كەزىندە  ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ  ەل  ىشىندە   «كوز-قۇلاقتارى»  بولعان.  وتكەن عاسىردىڭ  باسىنداعى توڭكەرىس پەن اق-قىزىلدىڭ  تەكەتىرەسى كەزىندە وسى «كوز-قۇلاقتار»  ءوز قوجايىندارىنا ءتۇرلى اقپاراتتاردى  جەتكىزىپ وتىردى. كەيىن بۇل ءتاسىل  ىشكى ىستەر ورگاندارىندا قولدانىلدى. سوتتالعانداردىڭ اراسىندا ىشكى ىستەر  ورگاندارىنا  اقپار بەرىپ وتىراتىن  ادامدار بولعان.  ادەتتە,  سوتتالعاندار  ولاردى «توقىلداق»  دەيتىن. ورىسشاسى «ستۋكاچ». ءبىر قاراساڭىز قىلمىس الەمىنىڭدەگى نەمەسە  ىشكى ىستەر  ورگاندارىنداعى  كوپكە تانىس ۇعىم عانا  سيياقتى  بولىپ كورىنەدى.

الايدا,  پوستكەڭەستىڭ   قوعامدا  «ستۋكاچ» ۇعىمى  تۇرمە اۋماعىنان شىعىپ كەتتى.  شاماسى,  ءوز داۋىرىندە مەملەكەتتىڭ زورلىق-زومبىلىعىنان  ابدەن  زارەزاپ بولعاندىقتان شىعار, بۇقارا مەملەكەتتىك ورگاندارعا حات-حابار ايتاتىنداردى  جاقتىرا قويمايتىن. ونىڭ ۇستىنە  قوعامدىق مەنشىكتىڭ يەسى حالىق ەمەس ەدى. مال فەرماسىنان  ءسۇت پەن  جەم-ءشوپ, قۇرىلىس الاڭىنان تسەمەنت ۇرلاعان بىرەۋدى  كورسە  جۇرت  ولاردى ايىپتامايتىن. ويتكەنى,  ۇرلانعان  زات  مەملەكەتتىكى, جەكە ادامدىكى ەمەس. مەملەكەت   مۇلكى دەگەنىڭ ءىس جۇزىندە ناقتى كىمدىكى ەكەنى  بەلگىسىز  دۇنيە ەدى. ودان بولەك  مەملەكەت تاراپىنان  وزبىرلىق  كورمەگەن وتباسى  قوعامدا نەكەن-ساياق  بولاتىن. ال, سوتتالعاندار, اسىرەسە ساياسي ايىپپەن سوتتالعاندار  بۇقارا ءۇشىن كۇرەسكەر  ءتارىزدى  بولىپ كورىنەتىن.  دەمەك,  مەملەكەتپەن, سونىڭ ىشىندە ىشكى ىستەر  ورگاندارىمەن تىزە قوسا جۇمىس ىستەۋ  حالىقتىڭ كوڭىلىنەن شىقپايتىن. تۇرمەدەگى «ستۋكاچ»  ۇعىمىنىڭ  قوعامنىڭ قالتارىس-بۇلتارىسىنا ەنىپ كەتۋىنىڭ سىرى وسىندا جاتىر.

ەڭ وكىنىشتىسى,  وسى «پونياتيەمەن» ءومىر ءسۇرۋ قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى  26 جىل ىشىندە ءبىزدىڭ سانامىزدان وشپەي  كەلە جاتىر.  ءسويتىپ,  قۇقىق  بۇزۋشىلىققا  توزبەيتىن  داعدى قالىپتاستىرۋعا كەدەرگىسىن جاساپ-اق باعۋدا. قازىر  ىلۋدە بىرەۋ  بولماسا كوپ ادام  قوعامداعى ۇساق-تۇيەك قۇقىق  بۇزۋشىلىققا ءمان بەرمەيدى. كورسە دە, كورمەگەن سىڭاي تانىتادى. ءتيىستى ورگاندارمەن   بايلانىستا  جۇمىس ىستەۋگە ونشا   قۇشتار ەمەس. ويتكەنى, ىشكى ىستەر  جانە  وزگە دە قۇقىق  قورعاۋ ورگاندارىمەن  بىرلەسە  جۇمىس ىستەۋدى قوعام  كوپ جاعدايدا «ستۋكاچتىق» دەپ باعالايدى. ءارى  كۋاگەر  بولۋدىڭ دا سانسىز ازابى بار ەكەنىن بىلەدى.

ارتىق دۇنيەمەن باس اۋىرتقاندى قۇپ كورە قويمايدى. سونىڭ سالدارىنان كوشەگە قوقىس لاقتىرعان ادامعا, دورەكىلىك تانىتقاندارعا,  قوعامدىق ءتارتىپتى  بۇزاتىندارعا حالىق كوپ جاعدايدا «قويساڭشى» دەمەيدى. اۆتوبۋستا  بيلەت بەرمەيتىن  كوندۋكتورعا دا,  بيلەت المايتىن جولاۋشىعا دا ءلام-ميم دەيتىن ەشكىم جوق.  تۇرلى تاسىلمەن  پارا  سۇرايتىن جول پوليتسيياسى قىزمەتكەرىن دە  ءتيىستى ورىندارعا ايتاتىندار سيرەك. ال ءىس جۇزىندە قوعامنىڭ كەز كەلگەن قۇقىق بۇزۋشىلىققا  تاباندى تۇردە قارسىلىق تانىتقانى ءجون ەدى.  ەۋروپا مەن  وزگە دە دامىعان ەلدەردە  قوعامدىق ءتارتىپتىڭ بۇزىلعانى جونىندە  ءتيىستى ورگاندارعا حابارلاسۋ «توقىلداقتىق»   بولىپ سانالمايدى. كەرىسىنشە,  كۇللى تۇرعىنداردىڭ  يگىلىگى ءۇشىن جاسالىپ جاتقان ءھام ازاماتتىق بورىش بولىپ ەسەپتەلەدى. مەملەكەتكە جاردەم بەرۋدىڭ ءبىر ءتۇرى بولىپ سانالاتىنى تاعى بار. بىزگە دە وسىنداي مەملەكەتشىل تۇسىنىكتى قالىپتاستىرۋ كەرەك. ويتكەنى,  قازاقتىڭ تاريحىنداعى زۇلمات جىلدارعا  قازاق مەملەكەتى  كىنالى ەمەس. دەمەك وسىنى سەزىنە بىلمەگىمىز كەرەك. «ستۋكاچ»  ۇعىمىنان ارىلىپ,   قوعامدىق بەلسەندى  بولعان دۇرىس.

ماسەلەن, 2015 جىلى رەسەيدىڭ تاتارستان رەسپۋبليكاسىندا «حالىقتىق  ينسپەكتور»  اتتى  جوبا  جاسالدى. تاجىريبە   رەتىندە  جاسالعان جوبا اياسىندا 8 اي ىشىندە 16,4  شاعىم  ءتۇسىپتى. ءسويتىپ,  بيۋدجەتكە 15 ملن 200 مىڭنان استام رۋبل  تۇسكەن. تۇرعىندار كولىك جۇرگىزۋشىلەرىنىڭ جول ەرەجەسىن بۇزعان ساتتەرىن فوتو-ۆيدەوعا ءتۇسىرىپ,  سمارتفوندار ارقىلى  ارنايى ورىندارعا  جىبەرىپ وتىرعان. وندا  ماشينانى كولىك توقتاۋعا بولمايتىن جەرگە قالدىرۋ,  جەدەل جاردەم  نەمەسە ءورت ءسوندىرۋ قىزمەتى  سيياقتى ارنايى  قىزمەت كولىكتەرىنە  جول بەرمەۋ, اۆتوبۋسقا ارنالعان جولاقتارعا شىعىپ الۋ ءتارىزدى كوپتەگەن  ءتارتىپ بۇزۋشىلىقتارعا تاتارستاندىقتار نارازىلىق تانىتقان.

ءبىزدىڭ  پايىمداۋىمىزشا,   مۇنداي  جۇيە بىزگە دە قاجەت. ماسەلەن, استانادا ورناتىلعان «سەرگەك»  كامەرالارى ىسكە قوسىلعان سوڭ  جول ەرەجەسىن بۇزاتىندار ازايعانداي كورىنگەن. ەگەر ءار كولىكتەگى  رەگيستراتوردا جازىلعان ۆيدەولار  ءتيىستى ورگاندارعا ءتۇسىپ وتىرسا, ءتارتىپ بۇزۋ  تىپتەن ازايار ەدى.  ءتىپتى,  مۇنداي ءتاسىلدى  قوعامدىق ءتارتىپتىڭ وزگە  باعىتتارىندا دا  قولدانۋعا  بولادى. زاڭ بويىنشا كوشەنى لاستاعاندارعا   سالىناتىن ايىپپۇل بار. بىراق, بارلىق كوشەنى  باقىلاپ  وتىرۋعا  مەملەكەتتىڭ  مۇمكىندىگى جوق. دەمەك, وسىندايدا حالىقىتڭ كومەگى  قاجەت. «ستۋكاچ» بولۋدان ساقتانىپ,  مۇنداي   يگى ىستەردەن قاشۋ ورىنسىز  بولار ەدى. كەڭەستىك كەزەڭنەن, داۋىردەن كەلە جاتقان ۇعىم قازاقستاندا  قۇقىقتىق سالاۋاتتى  قوعام قۇرۋعا كەدەرگىسىن جاساپ وتىر.

ەكىنشىدەن,  قازاق قوعامى تىم نەمقۇرايلى.  باسىنا ءىس تۇسكەن ادامعا جاردەم جاساۋعا اسىققاننان گورى  بەينەتاسپاعا ءتۇسىرىپ الۋدى نەمەسە  ايقاي-شۋعا مۇلدەم  ارالاسپاۋدى قۇپ كورەتىندەر باسىم. بارىنە نەمقۇرايلى قارايدى. تەك   ءوز  باسى بالەگە قالماسا بولدى. وزگەسىندە شارۋا جوق. مىسالى,  مىنا  ۆيدەو بىرنەشە  جىل  بۇرىن تۇسىرىلگەن. بلوگگەرلەر الەۋمەتتىك  تاجىريبە جاساعان. ناتيجەسىندە كوپشىلىكتىڭ قۇقىق بۇزۋشىلىققا نەمقۇرايلى قارايتىنى  بايقالعان.

بالكىم سودان دا شىعار  جەمقورلىق دەرەكتەرى ازايماي تۇر. قوعامدا ءتۇرلى نورمالار مەن  ەرەجەلەر  ءجيى بۇزىلىپ جاتادى. «كوپ اسقاندار» تىم كوپ,  «ءبىر توسقان»  بولۋى ءتيىس حالىق ءۇنسىز. تەك ماسس-مەديا مەن الەۋمەتتىك  جەلىلەر شۋىلداسىپ جاتادى, بىراق ودان ناتيجە  بولا قويارى نەعايبىل. ويتكەنى, نەمقۇرايلىلىق   بيلىك جاقتا دا بار. مىسالى,  بىر عانا  ماقسات ۇسەنوۆ دەگەن ازاماتتىڭ ءىسىن  الايىق. بىرنەشە مارتە بۇزاقىلىق جاسادى,  كولىك اپاتىنا  ۇشىراپ, ادام ولىمىنە سەبەپ  بولدى. بىراق,  لايىقتى جازا العان جوق. بوستاندىقتا ءجۇر. ونىڭ سوتتالماۋى ءتيىستى ورگانداردىڭ نەمقۇرايلىلىعى ءھام سىبايلاستىق بولۋى بەك مۇمكىن.  دەمەك, مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ قۇلاعىندا وتىرعانداردىڭ اقىلعا قونىمسىز  شەشىمدەرى  قوعامنىڭ نەمقۇرايلىلىعىن  ءورشىتىپ وتىر.  ال,  بۇدان ۇتاتىندار تەك  سىبايلاستار عانا.  ولاردىڭ زاڭ بۇزعانىنا  بۇقارا نازار اۋدارمايدى,  ەشكىم ءتيىستى ورگاندارعا حابارلامايدى. ارناۋلى  ورگاندار دا  قوعامدىق  رەزونانس  تۋدىرعان وقيعالاردى  نەمقۇرايلى تەرگەپ-تەكسەرەدى. ناتيجە  حالىقتىڭ  كوڭىلىنەن شىقپايدى. ءسويتىپ,  تۇيىق شەڭبەر قالىپتاسىپ العان.  بۇدان كەيىن   قازاقستان قوعامىندا قۇقىق  بۇزۋشىلىققا توزبەستىكتى  قالىپتاستىرۋدىڭ قانداي قيىن جۇمىس ەكەنىن   اڭعارا بەرۋگە  بولادى. قۇقىقتىق  تۇرعىدا سالاۋاتتى  قوعام قالىپتاستىرۋعا كەدەرگى كەلتىرىپ وتىرعان ەڭ باستى ەكى سەبەپ  وسىندا.

ارداگەلدى ساياسي

ءبولىسۋ: 

پىكىر 0

مىندەتتى*