Nukte.kz > Slider > Maqala mazmunı

Ereje malşığa da qajet

Bügingi tañda qoğamda quqıq buzwşılıqqa tözbewdi qalıptastırw özekti  bolıp otır. Öytkeni,   adam ömiriniñ   köp  böligi türli zañ-zäkündermen retteletin zamanda öz quqıñdı qorğaw, birewdiñ aqısın jemew, birewge aqıñdı jegizbew, quıqtar men  mindetterdiñ  şegin anıqtay awaday qajet. Onsız  quqıqtıq turğıda salawattı,   demokratïya  prïncïpteri ornıqqan   qoğam  qalıptastırw  mümkin emes.

Ädette  Qazaqstan  qoğamı  quqıqtıq normalar üstem tüsetin   qoğam  bolıp sanalmaytını bar. Bizde, äli künge  dalanıñ erejeleri jüredi. Adamdar arasındağı qarım-qatınastar da dala zañımen rettelip otıratını bar.  Qız alıp qaşw oqïğası bolsa,  eki jaqtıñ kelisimi arqılı, «uyat boladı» desip,  quqıq  qorğaw organdarına jetkizbey şeşw,  zañda  belgilengen  normalar buzılsa aldımen  «ağa-kökege» jüginw,  türli belgiler men erejelerge män bermew,  özgeniñ menşik quqı, demalw quqı, jeke terrïtorïyası  boladı-aw degen  közqarastıñ qalıptasa qoymawı, qısqas bäri de el işindegi «tüsinikter» arqılı  qalıptasqan dağdılar.

Al,  quqıqtıq salawattı  qoğamda  jağday  bulay örbimewi kerek.  Ïä,  dala zañdarınıñ  adamgerşilik-moraldıq artıqşılıqtarı bar ekeni ras. Dalalıqtar arasında ğasırlar boyı qalıptasqan normalar ädep  pen uyattıñ,  moral’dıñ  qaynarı. Degenmen, el işinde  barşanıñ  bile jürwi  tïis, bilip qana qoymay  orındawı  tïis erejeleri bar ekendigin  eskermek kerek. Solardıñ qatarında joldardağı qawipsizdik mäselesin retteytin  zañ  normaları da kiredi.

Negizi  jol qawipsizdigine qatıstı  normatïvtik aktler men erejelerdi köbine  qarapayım xalıq tek  kölik jürgizwşilerine qatıstı  dep qana  oylaytını bar. Sodan ğoy,  belgilenbegen   jerlerden joldan ötip jatatın azamattar köp kezdesedi  bizde.  Söytip,  munday jağdayda özderine  ayıppul salınatının eskermey jatadı.  Odan bölek  jol qawipsizdigine qatıstı erejelerdiñ temir jol, sw  jäne äwe  köligine  qatıstı   bolatındığın da eskermeymiz.

Mäselen, qaladan jıraqtağı awıldardı alayıq. Sol awıldardıñ töñireginen  temir jol ötetin bolsa, oğan  qatıstı erejeler de bar  degen söz. Tipti,  malın jayıp jürgen  adamnıñ da jawapkerşiligi bar. Bağıp jürgen  qoyı men jılqısın  dala keñ eken dep, bos jiberetin waqıt emes qazir. Barlıq ärekettiñ  öz jawapkerşiligi bar. Joldarda  jılqı men sïırdı, tüyeni avtokölikterdiñ qağıp ketkeni jaylı  aqparattardı  jïi estïmiz. Tipti,  poyızdardıñ da  mal qaqqan kezderi  bolğan.  Avtokölik jağdayında  jürgizwşiniñ jıldamdıqtı asırwı,   jol belgilerine  nazar awdarmawı tärizdi jawapkerşilik  jüktelwi mümkin. Biraq, mal ïesi de jawapkerşilikke  tartıladı.  Öytkeni,  malın erkin jibergen nemese arnayı belgileri  joq  jerlerden  mal aydağan  bolwı ıqtïmal.

Al, temir  jol köligine kelsek,  köbine mal ïesi kinäli  boladı.  Sebebi,  temir jol  köliginiñ öz kestesi, özine  tän jıldamdığı bar. Poyızdardıñ toqtawı da qïın. Maşïnïst  joldağı mal-suldı körgenniñ özinde der kezinde  poyızdı toqtata almaydı. Texnïkalıq erekşelik sonday.  Demek,  qorasındağı jılqısı men sïırın bos qoya bergen, baqılaw jasamağan azamat ayıptı  bolıp şığadı munday  jağdayda. Mäselen, 2016 jılı  Qostanay  oblısınıñ sotı  bir qoyşıdan  «Qazaqstan temir jolı» Ulttıq kompanïyası» AQ-nıñ paydasına 350 mıñ teñge  öndirip berw jöninde  şeşim şığardı.

Sebebi, 2015 jılğı 30 qazanda älgi qoyşı temir joldan  malın aydap ötken. Sonıñ kesirinen  jük  poyızı maldardı basıp ketipti. Äri  poyız bülingen desedi. Ärïne, alıp poyızdıñ qoyğa soğılğanınan büline qoyuı ekitalay. Biraq,  munday  jağdayda  poyızdar toqtaydı,  kestege özgeris kiredi, özge poyızdar jüre almaydı. Saldarınan  jolawşılar jolınan qalıp, materïaldıq häm moral’dıq şığın körwi mümkin. Odan özge de faktorlar jetedi. Demek,  jük  poyızınıñ  kele jatqanın köre tura, malın joldan aydap ötpek bolğan azamattıñ isi bäribir aqtap alwğa kelmeydi. Öytkeni, älgi azamat  temir jolğa qatıstı erejelerdi, jawapkerşilikti bilmey otır degen söz.

Tağı bir mısal,  bïıl jazda älewmettik jelilerde  temir jol relisiniñ üstinde  üyezdep turğan jılqılardı poyızdıñ soqqanı körsetilgen vïdeo jarïyalandı.

Oqïğa kezinde birneşe  jılqınıñ ölgeni anıq. Vïdeodan  bayqağandarıñızday, lokomotïv jılqılardı soqqan. Biraq, alıstan arnayı dabıl qağıp kelgeni bayqaladı. Ärïne, bul jerde aqılsız janwarlardıñ eş aybı joq. Alayda, olardıñ ïeleriniñ  kinäsi bar. Jılqı bağw degendi umıtqannıñ saldarı. Burıñğı qazaqtar sïyaqtı jılqını  öriske  jibergenimen, baqılawda ustağan. Jazdıñ özinde jılqınıñ qayda jürgenin biletin. Keşke  sawınan  bosatılğan  üyirdi tañ aldında qayta  jïnap alatın. Ol kezde poyızd da, avtokölik te joq edi. Al qazirgi küni jılqını  tipten bos jiberwge  bolmaydı.   Birinşiden,  urı-qarı men ït-qustıñ jemi bolw qawpi joğarı bolsa, ekinşiden osınday oqıs  oqïğalarğa alıp kelwi mümkin.  Sondıqtan,  mal baqsañ da  türli erejelerdi bilgen durıs.

Endi jol erejelerine, sonıñ işinde  temir jolğa qatıstı tärtip buzğan jağdayda qarastırılatın  ayıp mölşerine toqtalayıq. Qazaqstan respwblïkası  «Äkimşilik   quqıq buzwşılıq twralı» Kodekstiñ 30 tarawı «Köliktegi, jol  şarwaşılığındağı äkimşilik   quqıq  buzwşılıqtar» dep ataladı.  Onda  kodekstiñ jolğa qatıstı  biraz baptarı qamtılğan.  Kodekstiñ 559-babı  temir jol  qozğalıs  qawipsizdigin  qamtamasız etetin qağïdalardı buzw jağdaylarına qatıstı. Onda bılay delingen:

«1. Temirjol arqılı at-arba köligimen (şanalarmen) ötw jäne jük artılğan, minis maldı jäne tabındı aydap ötw, temirjoldardıñ bölingen jolağında mal jayu qağïdaların buzw – eskertw jasawğa nemese bes aylıq eseptik körsetkiş mölşerinde ayıppul salwğa äkep soğadı.

2. Temirjoldı, qorğanıştıq ağaş ekpelerin, qardan qorğaytın qorşawlardı jäne basqa da jol ob’’ektilerin, sïgnal berw jäne baylanıs qurılıstarı men qurılğıların büldirw –

jeke tulğalarğa – bes, zañdı tulğalarğa jïırma aylıq eseptik körsetkiş mölşerinde ayıppul salwğa äkep soğadı.

3. Jükterdi tïew jäne tüsirw kezinde belgilengen kölemderdi saqtamaw –

jeke tulğalarğa – bes, zañdı tulğalarğa on bes aylıq eseptik körsetkiş mölşerinde ayıppul salwğa äkep soğadı.

4. Temirjoldarğa poezdar qozğalısınıñ buzılwın twındatwı mümkin zattar tösew, tastaw nemese qaldırw –

jïırma aylıq eseptik körsetkiş mölşerinde ayıppul salwğa äkep soğadı.

5. Belgilenbegen jerlerde temirjol arqılı ötw – eskertw jasawğa nemese üş aylıq eseptik körsetkiş mölşerinde ayıppul salwğa äkep soğadı».

Mine,  osı  erejelerdi buqaranıñ  bilgeni kerek. Munda tek zañ talaptarın  buzğan jağdayda  tölenwi tïis ayıppuldar aytılğan. Odan  bölek zañ talaptarın buzwdıñ kesirinen apat bola qalsa, jükteletin jawapkerşilik tağı bar. Söz basında aytqanımızday qoyşınıñ ulttıq kompanïyağa materïaldıq şığın kölemin  tölewge  mäjbür bolğanı sodan. Ol 350 mıñ  teñgeni tölep qana qoymay, bağıp jürgen  biraz malınan da ayırılıp otır. Zwlap kele jatqan poyızdıñ aldınan   ötw älgi qoyşınıñ  ömirin de qïıp ketwi  mümkin edi. Demek,  jolğa qatıstı erejeler eñ aldımen azamattıñ ömiri men densawlığı,  odan soñ   ïelegindegi mülkiniñ  aman bolmağı üşin mañızdı. Zañnan xabardar bolwdıñ, quqıqtar men  mindetterdi ajırata bilwdiñ  qajettiligi osında jatır. «Mal jaysañ da  zañ talaptarın eskerw kerek» dewimizdiñ sırı  osında.

Ardageldi SAYaSÏ

Bölisw: 

Pikir 0

Mindetti*