Nukte.kz > Slider > ماقالا مازمۇنى

ەرەجە مالشىعا دا قاجەت

بۇگىنگى تاڭدا قوعامدا قۇقىق بۇزۋشىلىققا توزبەۋدى قالىپتاستىرۋ وزەكتى  بولىپ وتىر. ويتكەنى,   ادام ءومىرىنىڭ   كوپ  بولىگى ءتۇرلى زاڭ-زاكۇندەرمەن رەتتەلەتىن زاماندا ءوز قۇقىڭدى قورعاۋ, بىرەۋدىڭ اقىسىن جەمەۋ, بىرەۋگە اقىڭدى جەگىزبەۋ, قۇىقتار مەن  مىندەتتەردىڭ  شەگىن انىقتاي اۋاداي قاجەت. ونسىز  قۇقىقتىق تۇرعىدا سالاۋاتتى,   دەموكراتييا  پرينتسيپتەرى ورنىققان   قوعام  قالىپتاستىرۋ  مۇمكىن ەمەس.

ادەتتە  قازاقستان  قوعامى  قۇقىقتىق نورمالار ۇستەم تۇسەتىن   قوعام  بولىپ سانالمايتىنى بار. بىزدە, ءالى كۇنگە  دالانىڭ ەرەجەلەرى جۇرەدى. ادامدار اراسىنداعى قارىم-قاتىناستار دا دالا زاڭىمەن رەتتەلىپ وتىراتىنى بار.  قىز الىپ قاشۋ وقيعاسى بولسا,  ەكى جاقتىڭ كەلىسىمى ارقىلى, «ۇيات بولادى» دەسىپ,  قۇقىق  قورعاۋ ورگاندارىنا جەتكىزبەي شەشۋ,  زاڭدا  بەلگىلەنگەن  نورمالار بۇزىلسا الدىمەن  «اعا-كوكەگە» جۇگىنۋ,  ءتۇرلى بەلگىلەر مەن ەرەجەلەرگە ءمان بەرمەۋ,  وزگەنىڭ مەنشىك قۇقى, دەمالۋ قۇقى, جەكە تەرريتوريياسى  بولادى-اۋ دەگەن  كوزقاراستىڭ قالىپتاسا قويماۋى, قىسقاس ءبارى دە ەل ىشىندەگى «تۇسىنىكتەر» ارقىلى  قالىپتاسقان داعدىلار.

ال,  قۇقىقتىق سالاۋاتتى  قوعامدا  جاعداي  بۇلاي وربىمەۋى كەرەك.  ءيا,  دالا زاڭدارىنىڭ  ادامگەرشىلىك-مورالدىق ارتىقشىلىقتارى بار ەكەنى راس. دالالىقتار اراسىندا عاسىرلار بويى قالىپتاسقان نورمالار ادەپ  پەن ۇياتتىڭ,  مورالدىڭ  قاينارى. دەگەنمەن, ەل ىشىندە  بارشانىڭ  بىلە ءجۇرۋى  ءتيىس, ءبىلىپ قانا قويماي  ورىنداۋى  ءتيىس ەرەجەلەرى بار ەكەندىگىن  ەسكەرمەك كەرەك. سولاردىڭ قاتارىندا جولدارداعى قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىن رەتتەيتىن  زاڭ  نورمالارى دا كىرەدى.

نەگىزى  جول قاۋىپسىزدىگىنە قاتىستى  نورماتيۆتىك اكتلەر مەن ەرەجەلەردى كوبىنە  قاراپايىم حالىق تەك  كولىك جۇرگىزۋشىلەرىنە قاتىستى  دەپ قانا  ويلايتىنى بار. سودان عوي,  بەلگىلەنبەگەن   جەرلەردەن جولدان ءوتىپ جاتاتىن ازاماتتار كوپ كەزدەسەدى  بىزدە.  ءسويتىپ,  مۇنداي جاعدايدا وزدەرىنە  ايىپپۇل سالىناتىنىن ەسكەرمەي جاتادى.  ودان بولەك  جول قاۋىپسىزدىگىنە قاتىستى ەرەجەلەردىڭ تەمىر جول, سۋ  جانە اۋە  كولىگىنە  قاتىستى   بولاتىندىعىن دا ەسكەرمەيمىز.

ماسەلەن, قالادان جىراقتاعى اۋىلداردى الايىق. سول اۋىلداردىڭ توڭىرەگىنەن  تەمىر جول وتەتىن بولسا, وعان  قاتىستى ەرەجەلەر دە بار  دەگەن ءسوز. ءتىپتى,  مالىن جايىپ جۇرگەن  ادامنىڭ دا جاۋاپكەرشىلىگى بار. باعىپ جۇرگەن  قويى مەن جىلقىسىن  دالا كەڭ ەكەن دەپ, بوس جىبەرەتىن ۋاقىت ەمەس قازىر. بارلىق ارەكەتتىڭ  ءوز جاۋاپكەرشىلىگى بار. جولداردا  جىلقى مەن سيىردى, تۇيەنى اۆتوكولىكتەردىڭ قاعىپ كەتكەنى جايلى  اقپاراتتاردى  ءجيى ەستيمىز. ءتىپتى,  پويىزداردىڭ دا  مال قاققان كەزدەرى  بولعان.  اۆتوكولىك جاعدايىندا  جۇرگىزۋشىنىڭ جىلدامدىقتى اسىرۋى,   جول بەلگىلەرىنە  نازار اۋدارماۋى ءتارىزدى جاۋاپكەرشىلىك  جۇكتەلۋى مۇمكىن. بىراق, مال يەسى دە جاۋاپكەرشىلىككە  تارتىلادى.  ويتكەنى,  مالىن ەركىن جىبەرگەن نەمەسە ارنايى بەلگىلەرى  جوق  جەرلەردەن  مال ايداعان  بولۋى ىقتيمال.

ال, تەمىر  جول كولىگىنە كەلسەك,  كوبىنە مال يەسى كىنالى  بولادى.  سەبەبى,  تەمىر جول  كولىگىنىڭ ءوز كەستەسى, وزىنە  ءتان جىلدامدىعى بار. پويىزداردىڭ توقتاۋى دا قيىن. ماشينيست  جولداعى مال-سۇلدى كورگەننىڭ وزىندە دەر كەزىندە  پويىزدى توقتاتا المايدى. تەحنيكالىق ەرەكشەلىك سونداي.  دەمەك,  قوراسىنداعى جىلقىسى مەن سيىرىن بوس قويا بەرگەن, باقىلاۋ جاساماعان ازامات ايىپتى  بولىپ شىعادى مۇنداي  جاعدايدا. ماسەلەن, 2016 جىلى  قوستاناي  وبلىسىنىڭ سوتى  ءبىر قويشىدان  «قازاقستان تەمىر جولى» ۇلتتىق كومپانيياسى» اق-نىڭ پايداسىنا 350 مىڭ تەڭگە  ءوندىرىپ بەرۋ جونىندە  شەشىم شىعاردى.

سەبەبى, 2015 جىلعى 30 قازاندا الگى قويشى تەمىر جولدان  مالىن ايداپ وتكەن. سونىڭ كەسىرىنەن  جۇك  پويىزى مالداردى باسىپ كەتىپتى. ءارى  پويىز بۇلىنگەن دەسەدى. ارينە, الىپ پويىزدىڭ قويعا سوعىلعانىنان بۇلىنە قويۋى ەكىتالاي. بىراق,  مۇنداي  جاعدايدا  پويىزدار توقتايدى,  كەستەگە وزگەرىس كىرەدى, وزگە پويىزدار جۇرە المايدى. سالدارىنان  جولاۋشىلار جولىنان قالىپ, ماتەريالدىق ءھام مورالدىق شىعىن كورۋى مۇمكىن. ودان وزگە دە فاكتورلار جەتەدى. دەمەك,  جۇك  پويىزىنىڭ  كەلە جاتقانىن كورە تۇرا, مالىن جولدان ايداپ وتپەك بولعان ازاماتتىڭ ءىسى ءبارىبىر اقتاپ الۋعا كەلمەيدى. ويتكەنى, الگى ازامات  تەمىر جولعا قاتىستى ەرەجەلەردى, جاۋاپكەرشىلىكتى بىلمەي وتىر دەگەن ءسوز.

تاعى ءبىر مىسال,  بيىل جازدا الەۋمەتتىك جەلىلەردە  تەمىر جول رەلىسىنىڭ ۇستىندە  ۇيەزدەپ تۇرعان جىلقىلاردى پويىزدىڭ سوققانى كورسەتىلگەن ۆيدەو جارييالاندى.

وقيعا كەزىندە بىرنەشە  جىلقىنىڭ ولگەنى انىق. ۆيدەودان  بايقاعاندارىڭىزداي, لوكوموتيۆ جىلقىلاردى سوققان. بىراق, الىستان ارنايى دابىل قاعىپ كەلگەنى بايقالادى. ارينە, بۇل جەردە اقىلسىز جانۋارلاردىڭ ەش ايبى جوق. الايدا, ولاردىڭ يەلەرىنىڭ  كىناسى بار. جىلقى باعۋ دەگەندى ۇمىتقاننىڭ سالدارى. بۇرىڭعى قازاقتار سيياقتى جىلقىنى  ورىسكە  جىبەرگەنىمەن, باقىلاۋدا ۇستاعان. جازدىڭ وزىندە جىلقىنىڭ قايدا جۇرگەنىن بىلەتىن. كەشكە  ساۋىنان  بوساتىلعان  ءۇيىردى تاڭ الدىندا قايتا  جيناپ الاتىن. ول كەزدە پويىزد دا, اۆتوكولىك تە جوق ەدى. ال قازىرگى كۇنى جىلقىنى  تىپتەن بوس جىبەرۋگە  بولمايدى.   بىرىنشىدەن,  ۇرى-قارى مەن يت-قۇستىڭ جەمى بولۋ قاۋپى جوعارى بولسا, ەكىنشىدەن وسىنداي وقىس  وقيعالارعا الىپ كەلۋى مۇمكىن.  سوندىقتان,  مال باقساڭ دا  ءتۇرلى ەرەجەلەردى بىلگەن دۇرىس.

ەندى جول ەرەجەلەرىنە, سونىڭ ىشىندە  تەمىر جولعا قاتىستى ءتارتىپ بۇزعان جاعدايدا قاراستىرىلاتىن  ايىپ مولشەرىنە توقتالايىق. قازاقستان رەسپۋبليكاسى  «اكىمشىلىك   قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى» كودەكستىڭ 30 تاراۋى «كولىكتەگى, جول  شارۋاشىلىعىنداعى اكىمشىلىك   قۇقىق  بۇزۋشىلىقتار» دەپ اتالادى.  وندا  كودەكستىڭ جولعا قاتىستى  ءبىراز باپتارى قامتىلعان.  كودەكستىڭ 559-بابى  تەمىر جول  قوزعالىس  قاۋىپسىزدىگىن  قامتاماسىز ەتەتىن قاعيدالاردى بۇزۋ جاعدايلارىنا قاتىستى. وندا بىلاي دەلىنگەن:

«1. تەمiرجول ارقىلى ات-اربا كولىگىمەن (شانالارمەن) ءوتۋ جانە جۇك ارتىلعان, ءمىنىس مالدى جانە تابىندى ايداپ ءوتۋ, تەمiرجولداردىڭ بولىنگەن جولاعىندا مال جايۋ قاعيدالارىن بۇزۋ – ەسكەرتۋ جاساۋعا نەمەسە بەس ايلىق ەسەپتiك كورسەتكiش مولشەرiندە ايىپپۇل سالۋعا اكەپ سوعادى.

2. تەمiرجولدى, قورعانىشتىق اعاش ەكپەلەرىن, قاردان قورعايتىن قورشاۋلاردى جانە باسقا دا جول وبەكتiلەرiن, سيگنال بەرۋ جانە بايلانىس قۇرىلىستارى مەن قۇرىلعىلارىن ءبۇلدiرۋ –

جەكە تۇلعالارعا – بەس, زاڭدى تۇلعالارعا جيىرما ايلىق ەسەپتiك كورسەتكiش مولشەرiندە ايىپپۇل سالۋعا اكەپ سوعادى.

3. جۇكتەردi تيەۋ جانە ءتۇسiرۋ كەزiندە بەلگiلەنگەن كولەمدەردi ساقتاماۋ –

جەكە تۇلعالارعا – بەس, زاڭدى تۇلعالارعا ون بەس ايلىق ەسەپتiك كورسەتكiش مولشەرiندە ايىپپۇل سالۋعا اكەپ سوعادى.

4. تەمiرجولدارعا پوەزدار قوزعالىسىنىڭ بۇزىلۋىن تۋىنداتۋى مۇمكىن زاتتار توسەۋ, تاستاۋ نەمەسە قالدىرۋ –

جيىرما ايلىق ەسەپتiك كورسەتكiش مولشەرiندە ايىپپۇل سالۋعا اكەپ سوعادى.

5. بەلگiلەنبەگەن جەرلەردە تەمiرجول ارقىلى ءوتۋ – ەسكەرتۋ جاساۋعا نەمەسە ءۇش ايلىق ەسەپتiك كورسەتكiش مولشەرiندە ايىپپۇل سالۋعا اكەپ سوعادى».

مىنە,  وسى  ەرەجەلەردى بۇقارانىڭ  بىلگەنى كەرەك. مۇندا تەك زاڭ تالاپتارىن  بۇزعان جاعدايدا  تولەنۋى ءتيىس ايىپپۇلدار ايتىلعان. ودان  بولەك زاڭ تالاپتارىن بۇزۋدىڭ كەسىرىنەن اپات بولا قالسا, جۇكتەلەتىن جاۋاپكەرشىلىك تاعى بار. ءسوز باسىندا ايتقانىمىزداي قويشىنىڭ ۇلتتىق كومپانيياعا ماتەريالدىق شىعىن كولەمىن  تولەۋگە  ءماجبۇر بولعانى سودان. ول 350 مىڭ  تەڭگەنى تولەپ قانا قويماي, باعىپ جۇرگەن  ءبىراز مالىنان دا ايىرىلىپ وتىر. زۋلاپ كەلە جاتقان پويىزدىڭ الدىنان   ءوتۋ الگى قويشىنىڭ  ءومىرىن دە قيىپ كەتۋى  مۇمكىن ەدى. دەمەك,  جولعا قاتىستى ەرەجەلەر ەڭ الدىمەن ازاماتتىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعى,  ودان سوڭ   يەلەگىندەگى مۇلكىنىڭ  امان بولماعى ءۇشىن ماڭىزدى. زاڭنان حاباردار بولۋدىڭ, قۇقىقتار مەن  مىندەتتەردى اجىراتا ءبىلۋدىڭ  قاجەتتىلىگى وسىندا جاتىر. «مال جايساڭ دا  زاڭ تالاپتارىن ەسكەرۋ كەرەك» دەۋىمىزدىڭ سىرى  وسىندا.

ارداگەلدى ساياسي

ءبولىسۋ: 

پىكىر 0

مىندەتتى*